Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν λειτουργεί ως ένα ενιαίο σύστημα.

Αποτελείται από διαφορετικά επίπεδα, τα οποία εξυπηρετούν διαφορετικές ανάγκες.

Το παλαιότερο εξελικτικά τμήμα είναι αυτό που συχνά ονομάζεται ερπετοειδής εγκέφαλος.

Πρόκειται για ένα αντανακλαστικό σύστημα, σχεδιασμένο αποκλειστικά για επιβίωση.

Δεν σκέφτεται.

Δεν αναλύει.

Δεν προβλέπει.

Αντιδρά άμεσα στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος, ενεργοποιώντας μηχανισμούς όπως:

• πάλη

• φυγή

• πάγωμα

Σκοπός του είναι ένας:

να κρατήσει τον οργανισμό ζωντανό, εδώ και τώρα.

Σε αντίθεση με αυτόν, υπάρχει ένα νεότερο εξελικτικά τμήμα του εγκεφάλου, που βρίσκεται στο μπροστινό μέρος του κρανίου και ονομάζεται νεοφλοιός.

Αυτός είναι ο εγκέφαλος:

• της ανάλυσης

• της πρόβλεψης

• της κατανόησης

• της συνειδητής απόφασης

Ο νεοφλοιός δεν αντιδρά αυτόματα.

Μπορεί να παρατηρεί, να αξιολογεί και να ανταποκρίνεται.

Είναι το σημείο από το οποίο μπορούμε να επιλέξουμε, αντί να αντιδράσουμε.

Τα δύο αυτά συστήματα συνυπάρχουν και συνεργάζονται.

Δεν είναι «καλό» το ένα και «κακό» το άλλο.

Το ζήτημα δεν είναι να καταργήσουμε τον εγκέφαλο της επιβίωσης.

Το ζήτημα είναι ποιος εγκέφαλος έχει το τιμόνι κάθε στιγμή.

Όταν το παλαιό σύστημα κυριαρχεί, η ζωή βιώνεται ως απειλή.

Όταν ο νεοφλοιός είναι προσβάσιμος, η ζωή βιώνεται ως πεδίο επιλογών.

Και αυτό — όπως θα δούμε — δεν είναι θέμα χαρακτήρα,

αλλά εσωτερικής κατάστασης.

Μικρή υπενθύμιση προς τον αναγνώστη:

Δεν χρειάζεται να θυμάσαι πληροφορίες.

Αρκεί να παρατηρείς:

πότε αντιδράς

και πότε μπορείς να επιλέξεις.

Το 1995, ο Daniel Goleman, στο βιβλίο του Συναισθηματική Νοημοσύνη, περιέγραψε ένα φαινόμενο που ονόμασε συγκινησιακή πειρατεία.

Η συγκινησιακή πειρατεία αφορά τον τρόπο με τον οποίο τα διαφορετικά επίπεδα του εγκεφάλου αλληλεπιδρούν — και μερικές φορές «παρακάμπτουν» το ένα το άλλο.

Για να το κατανοήσουμε, χρειάζεται να θυμηθούμε κάτι βασικό:

ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν λειτουργεί μόνο με ανάλυση και σκέψη.

Στο κατώτερο, πιο αρχέγονο τμήμα του εγκεφάλου βρίσκεται το αντανακλαστικό σύστημα επιβίωσης.

Είναι συνδεδεμένο άμεσα με το σώμα και τον νωτιαίο μυελό και λειτουργεί χωρίς σκέψη.

Αυτό το σύστημα ενεργοποιείται όταν συμβεί κάτι:

• ξαφνικό

• απειλητικό

• απρόβλεπτο

Για παράδειγμα, όταν περνάμε τον δρόμο και ένα αυτοκίνητο εμφανίζεται ξαφνικά μπροστά μας.

Δεν σκεφτόμαστε.

Δεν αναλύουμε.

Το σώμα κινείται αμέσως.

Αυτός ο μηχανισμός είναι απολύτως αναγκαίος.

Είναι ο λόγος που το ανθρώπινο είδος επιβίωσε.

Όταν αυτό το αντανακλαστικό σύστημα ενεργοποιείται, θέτει σε λειτουργία τρεις βασικές αποκρίσεις:

• Πάλη

• Φυγή

• Πάγωμα

Αυτές δεν είναι επιλογές.

Είναι αυτόματες βιολογικές αντιδράσεις.

Το πάγωμα, για παράδειγμα, το παρατηρούμε συχνά και στο ζωικό βασίλειο:

ένα ζώο που ακινητοποιείται για να αποφύγει τον κίνδυνο.

Η συγκινησιακή πειρατεία συμβαίνει όταν αυτό το αρχέγονο σύστημα παίρνει τον έλεγχο, πριν ο εγκέφαλος της σκέψης και της απόφασης προλάβει να εμπλακεί.

Τότε:

• η αντίδραση προηγείται της κατανόησης

• το σώμα ενεργεί πριν υπάρξει επιλογή

• η συμπεριφορά καθοδηγείται από την ανάγκη για ασφάλεια

Δεν πρόκειται για αδυναμία χαρακτήρα.

Πρόκειται για νευροβιολογικό μηχανισμό.

Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι να «καταπολεμήσουμε» αυτόν τον εγκέφαλο.

Ούτε να τον κρίνουμε.

Το ζήτημα είναι να αναγνωρίσουμε πότε συμβαίνει η πειρατεία

και πότε μπορούμε να επανέλθουμε σε μια κατάσταση όπου υπάρχει επιλογή.

Και αυτό — όπως θα φανεί στη συνέχεια —

δεν γίνεται με σκέψη,

αλλά με ρύθμιση της εσωτερικής κατάστασης.

Αν σε κάποια στιγμή της ζωής σου ένιωσες ότι «αντέδρασες πριν προλάβεις να σκεφτείς»,

αυτό είναι ένα σημείο όπου η συγκινησιακή πειρατεία έχει ήδη ενεργοποιηθεί.

Αν θέλεις, μπορείς να το φέρεις εδώ στα σχόλια 

Ο σκεπτόμενος εγκέφαλος, που ονομάζεται νεοφλοιός ή προμετωπιαίος λοβός, είναι εξελικτικά νεότερος και βρίσκεται στο μπροστινό μέρος του εγκεφάλου, στο μέτωπο. Πρόκειται για ένα μεγαλύτερο και πιο σύνθετο σύστημα, το οποίο, παρότι συνδέεται στενά με τα παλαιότερα εγκεφαλικά κέντρα, λειτουργεί ως διακριτό και ξεχωριστό όργανο.

Αυτός είναι ο εγκέφαλος που αντιλαμβάνεται, υπολογίζει, προβλέπει, αξιολογεί, σχεδιάζει και αποφασίζει. Μέσα από αυτόν μπορούμε να σταθούμε απέναντι σε μια κατάσταση, να την παρατηρήσουμε και να ανταποκριθούμε συνειδητά, αντί να αντιδράσουμε αυτόματα. Είναι ο εγκέφαλος της επιλογής, όχι της άμεσης επιβίωσης.

Ο νεοφλοιός είναι εκείνος που επέτρεψε στον σύγχρονο άνθρωπο να δημιουργήσει πολιτισμό, κοινωνίες, επιστήμη και τέχνη. Μέσα από αυτόν οργανώνεται η σκέψη, η γλώσσα, η ηθική και η μακροπρόθεσμη προοπτική. Όταν αυτό το σύστημα είναι προσβάσιμο, η ζωή δεν βιώνεται αποκλειστικά ως απειλή, αλλά ως πεδίο κατανόησης και επιλογών.

Αυτό ακριβώς περιέγραψε ο Daniel Goleman όταν μίλησε για τη συναισθηματική ή συγκινησιακή πειρατεία: τη στιγμή όπου το αρχέγονο, αντανακλαστικό σύστημα επιβίωσης υπερισχύει και παρακάμπτει τον νεοφλοιό, στερώντας μας προσωρινά την ικανότητα να επιλέξουμε συνειδητά. Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι να καταργήσουμε τον έναν εγκέφαλο υπέρ του άλλου, αλλά να αποκαταστήσουμε την ισορροπία και τη συνεργασία μεταξύ τους.

Δεν χρειάζεται να θυμάσαι όρους.

Αρκεί να αρχίσεις να παρατηρείς πότε έχεις επιλογή

και πότε όχι.

Μιλάμε, λοιπόν, για αυτό που ο Goleman ονόμασε συγκινησιακή πειρατεία. Στην Ακαδημία της Καρδιάς επιλέγουμε να τη λέμε συναισθηματική πειρατεία, γιατί αφορά άμεσα τον τρόπο που τα συναισθήματα καταλαμβάνουν το εσωτερικό μας σύστημα. Τι σημαίνει όμως αυτή η πειρατεία;

Φαντάσου ένα πειρατικό καράβι. Ένα καράβι με έναν καπετάνιο και το πλήρωμά του. Ο καπετάνιος σε αυτή την ιστορία είναι ο εσωτερικός δικαστής, ο κριτής. Είναι εκείνη η φωνή μέσα μας που συνεχώς σχολιάζει: ποιοι είμαστε, τι κάνουμε, αν αυτό που κάνουμε είναι σωστό ή λάθος. Μας αξιολογεί, μας συγκρίνει, μας τοποθετεί.

Αυτή η εσωτερική φωνή, ο δικαστής, κάνει ουσιαστικά τρία πράγματα. Πρώτον, ψάχνει διαρκώς να εντοπίσει τι δεν πάει καλά. Τι δεν πάει καλά σε εμάς, στους άλλους ανθρώπους, στις καταστάσεις γύρω μας. Δεύτερον, βρίσκει πάντα κάτι για το οποίο μπορούμε να είμαστε δυσαρεστημένοι, ανήσυχοι ή σε επιφυλακή. Και τρίτον, μας το υπενθυμίζει συνεχώς. Μας το ψιθυρίζει στο αυτί, ξανά και ξανά, κρατώντας την προσοχή μας εστιασμένη στο πρόβλημα.

Όταν αυτή η φωνή παίρνει τον έλεγχο, δεν λειτουργεί για κατανόηση ή μάθηση. Λειτουργεί για επιβίωση. Και εκεί ακριβώς ξεκινά η πειρατεία: το καράβι αλλάζει πορεία χωρίς να το συνειδητοποιούμε, και η εσωτερική μας κατάσταση μετατοπίζεται από την επιλογή στην αντίδραση.

Αυτός ο εσωτερικός δικαστής στηρίζεται σε ένα ψέμα που μοιάζει πάρα πολύ με αλήθεια. Το ψέμα του είναι το εξής: «Χωρίς εμένα να σε σπρώχνω, να σε πιέζω και να σε ξεβολεύω, δεν θα κάνεις τίποτα. Θα βουλιάξεις στην απραξία. Δεν θα εξελίσσεσαι». Και συνεχίζει: «Χρειάζεσαι εμένα να σου λέω τι δεν πάει καλά και τι πρέπει να διορθώσεις. Συνεχώς. Χωρίς σταματημό».

Αυτό το ψέμα μοιάζει αληθινό, γιατί μέσα από αυτή τη λειτουργία όντως υπάρχουν νίκες. Υπάρχουν αποτελέσματα. Υπάρχουν στιγμές επιτυχίας. Όμως αυτές οι νίκες, όπως θα δούμε και στη συνέχεια, δεν συνοδεύονται από το επιθυμητό συναίσθημα. Δεν συνοδεύονται από χαρά, πληρότητα ή αίσθηση ζωής.

Υπάρχει και ένα δεύτερο ψέμα. «Χωρίς εμένα να βλέπω τα λάθη σου και να σε τιμωρώ γι' αυτά, δεν θα τα διορθώσεις». Και ακόμα περισσότερο: «Χωρίς εμένα να σου δείχνω τις ατέλειες των άλλων, δεν θα μπορέσεις να προστατευτείς, να υπερασπιστείς τα συμφέροντά σου, ούτε να έχεις αντικειμενική κρίση».

Και υπάρχει και ένα τρίτο ψέμα, ίσως το πιο ύπουλο. «Αν δεν σε κάνω να νιώθεις άσχημα για τα αρνητικά σου αποτελέσματα, θα συμφιλιωθείς μαζί τους και δεν θα βελτιωθείς ποτέ».

Κάπως έτσι, πολλοί από εμάς καταλήγουμε μπροστά στον καθρέφτη να φωνάζουμε δηλώσεις του τύπου «αξίζω», «μπορώ», «τα καταφέρνω», ενώ μέσα μας τρέχουμε ασταμάτητα. Τρέχουμε για να αποδείξουμε, να διορθώσουμε, να προλάβουμε. Γιατί αλλιώς δεν αντέχουμε τον εαυτό μας. Δεν τον ανεχόμαστε.

Και εκεί, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, ο δικαστής έχει πάρει ξανά το τιμόνι.

Αν αναγνώρισες αυτή τη φωνή μέσα σου,

δεν χρειάζεται να την πολεμήσεις.

Αρκεί να τη δεις.

Ο δικαστής, αυτός ο εσωτερικός κριτής, είναι ο αρχηγός, ο κυβερνήτης του καραβιού. Όταν εντοπίσει κάποιο «λάθος», δεν ενεργεί μόνος του. Φωνάζει τους βοηθούς του, τους πειρατές, οι οποίοι ενεργοποιούνται ανάλογα με το είδος του λάθους που πιστεύει ότι έχει βρει.

Ένας από αυτούς είναι ο πειρατής που ονομάζουμε ο Πετυχημένος. Θα μιλήσουμε αναλυτικά γι' αυτόν αργότερα στην εκπαίδευση· εδώ απλώς τον αναφέρουμε. Είναι εκείνος που επιδιώκει διαρκώς το αποτέλεσμα, την εικόνα της επιτυχίας. Άλλος είναι ο Ακούραστος. Αυτός τρέχει ασταμάτητα, κάνει συνεχώς πράγματα, δεν σταματά ποτέ. Η κίνηση είναι η άμυνά του.

Υπάρχει και ο Ανήσυχος. Είναι εκείνος που προσέχει, προβλέπει, ετοιμάζεται. Σαρώνει το μέλλον για πιθανούς κινδύνους, ώστε να νιώθει ασφαλής απέναντι σε οτιδήποτε στραβό μπορεί να φέρει η ζωή. Ένας άλλος πειρατής είναι το Θύμα. Ο κακοποιημένος, ο καημενούλης. Κι αυτός δεν είναι αδυναμία, αλλά ένας μηχανισμός επιβίωσης, μια στάση ζωής.

Ακολουθεί ο Υπερλογικός. Αυτός δεν θέλει συναισθήματα. Τα βάζει όλα κάτω με χαρτί και μολύβι, αναλύει, οργανώνει και προχωρά. Δίπλα του υπάρχει ο Αποφασιστικός. Εκείνος αποφεύγει οτιδήποτε μπορεί να δημιουργήσει ανωμαλία στο περιβάλλον του, ακόμα και μέσα στον ίδιο του τον εαυτό. Αποφεύγει να δει αλήθειες, να τις φέρει στην επιφάνεια και να τις αντιμετωπίσει.

Υπάρχει επίσης ο Καλός. Αυτός πιστεύει στο ψέμα ότι όσο περισσότερο χαρίζει τον εαυτό του, τόσο περισσότερη αγάπη, αποδοχή και ασφάλεια θα λάβει. Έπειτα έρχεται ο Τέλειος. Εκείνος πιστεύει ότι μέσω της τελειότητας θα επιβάλει την αγάπη, την αποδοχή και την ασφάλεια.

Υπάρχουν και άλλοι, όπως ο Ελεγκτικός. Αυτός ελέγχει τους πάντες και τα πάντα, γιατί μόνο έτσι νιώθει ότι μπορεί να είναι ασφαλής.

Έτσι, ο δικαστής — ο κυβερνήτης του καραβιού — κρίνει τι δεν πάει καλά με εμένα, με εσένα, με την κατάσταση ή το περιβάλλον. Και ανάλογα με το πόρισμά του, φωνάζει συγκεκριμένους πειρατές. Εκείνοι παίρνουν τον έλεγχο του καραβιού και καθορίζουν την πορεία του, χωρίς εμείς να το συνειδητοποιούμε.

Κάποιοι από αυτούς τους πειρατές ίσως σου φανούν γνώριμοι.

Δεν χρειάζεται να τους διώξεις.

Αρκεί να δεις ποιος κρατά το τιμόνι κάθε φορά.

Το πλήρωμα δεν είναι ένας ρόλος

Όταν μιλάμε για τον δικαστή και τους πειρατές, δεν μιλάμε για έναν χαρακτήρα ή για μία συμπεριφορά. Μιλάμε για ένα εσωτερικό σύστημα. Ένα σύστημα που ενεργοποιείται όταν το τιμόνι φεύγει από τη συνειδητή παρουσία και περνά στην ανάγκη για έλεγχο και επιβίωση.

Σε αυτό το σύστημα υπάρχουν εννέα βασικοί ρόλοι. Δεν χρειάζεται να τους μάθεις όλους, ούτε να τους θυμάσαι. Δεν είναι λίστα. Δεν είναι ταυτότητες. Είναι τρόποι λειτουργίας που εμφανίζονται όταν ο δικαστής κρίνει ότι κάτι «δεν πάει καλά».

Κάποιοι από αυτούς τους ρόλους είναι πιο άμεσα αναγνωρίσιμοι στην καθημερινότητα. Εμφανίζονται πιο συχνά, πιο καθαρά, πιο έντονα. Σε αυτή τη Στάση θα σταθούμε σε μερικούς από αυτούς — όχι για να τους αναλύσουμε, αλλά για να αρχίσεις να τους παρατηρείς όταν εμφανίζονται.

Δεν χρειάζεται να αποφασίσεις ποιος «είσαι». Δεν είσαι κανένας από αυτούς. Είναι απλώς ρόλοι που περνούν από το τιμόνι. Άλλοτε μένουν λίγο περισσότερο, άλλοτε λιγότερο. Ο χάρτης δεν συμπληρώνεται με τη σκέψη. Συμπληρώνεται με την επίγνωση.

Καθώς προχωρά η διαδρομή, το πλήρωμα θα αποκαλύπτεται μόνο του. Όχι επειδή θα στο δείξουμε, αλλά επειδή εσύ θα αρχίσεις να βλέπεις.

Αν κάποιος από αυτούς τους ρόλους σου φάνηκε γνώριμος,

δεν χρειάζεται να τον ονομάσεις.

Αρκεί να παρατηρήσεις πότε εμφανίζεται.

Βρισκόμαστε στον νεοφλοιό, στον σκεπτόμενο εγκέφαλο. Υπάρχει αντίληψη, αξιολόγηση, επιλογή. Και τότε εμφανίζεται το πειρατικό. Ο πειρατής επιβιβάζεται. Κρίνει γρήγορα, αξιολογεί την κατάσταση και αποφασίζει ότι κάτι δεν πάει καλά. Χωρίς καθυστέρηση, φωνάζει τους κατάλληλους βοηθούς.

Οι ρόλοι αυτοί ενεργοποιούνται από τα παλαιότερα, πιο αρχέγονα επίπεδα του εγκεφάλου. Ζουν στο πεδίο της επιβίωσης, εκεί όπου η λειτουργία δεν είναι η κατανόηση αλλά η προστασία. Από εκεί ξεκινά μια ολόκληρη διαδικασία: οι πειρατές παίρνουν τον έλεγχο και, χωρίς να το αντιληφθούμε, η εσωτερική λειτουργία μετατοπίζεται.

Αυτό που συμβαίνει δεν είναι απλώς μια αλλαγή σκέψης. Είναι μια νευροβιολογική μετάβαση. Οι ρόλοι που ενεργοποιούνται από το «παιδικό» και αντανακλαστικό σύστημα αρχίζουν να αποσυνδέουν τον νεοφλοιό από τη θέση του. Η πρόσβαση στη συνειδητή επιλογή μειώνεται και το τιμόνι περνά στα χέρια της αυτόματης αντίδρασης.

Δεν πρόκειται για κάτι που «πάει στραβά». Είναι ένας μηχανισμός που έχει σκοπό την επιβίωση. Το ζήτημα είναι ότι, όταν αυτός ο μηχανισμός λειτουργεί ανεξέλεγκτα, η ζωή αρχίζει να βιώνεται από το ίδιο στενό σημείο, ξανά και ξανά. Και εκεί ακριβώς αρχίζει να χάνεται η δυνατότητα επιστροφής στην επιλογή, αν δεν υπάρχει επίγνωση.

Δεν χρειάζεται να καταλάβεις πώς γίνεται.

Αρκεί να αρχίσεις να παρατηρείς πότε αλλάζει το τιμόνι.