Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν λειτουργεί ως ένα ενιαίο σύστημα.

Αποτελείται από διαφορετικά επίπεδα, τα οποία εξυπηρετούν διαφορετικές ανάγκες.

Το παλαιότερο εξελικτικά τμήμα είναι αυτό που συχνά ονομάζεται ερπετοειδής εγκέφαλος.

Πρόκειται για ένα αντανακλαστικό σύστημα, σχεδιασμένο αποκλειστικά για επιβίωση.

Δεν σκέφτεται.

Δεν αναλύει.

Δεν προβλέπει.

Αντιδρά άμεσα στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος, ενεργοποιώντας μηχανισμούς όπως:

• πάλη

• φυγή

• πάγωμα

Σκοπός του είναι ένας:

να κρατήσει τον οργανισμό ζωντανό, εδώ και τώρα.

Σε αντίθεση με αυτόν, υπάρχει ένα νεότερο εξελικτικά τμήμα του εγκεφάλου, που βρίσκεται στο μπροστινό μέρος του κρανίου και ονομάζεται νεοφλοιός.

Αυτός είναι ο εγκέφαλος:

• της ανάλυσης

• της πρόβλεψης

• της κατανόησης

• της συνειδητής απόφασης

Ο νεοφλοιός δεν αντιδρά αυτόματα.

Μπορεί να παρατηρεί, να αξιολογεί και να ανταποκρίνεται.

Είναι το σημείο από το οποίο μπορούμε να επιλέξουμε, αντί να αντιδράσουμε.

Τα δύο αυτά συστήματα συνυπάρχουν και συνεργάζονται.

Δεν είναι «καλό» το ένα και «κακό» το άλλο.

Το ζήτημα δεν είναι να καταργήσουμε τον εγκέφαλο της επιβίωσης.

Το ζήτημα είναι ποιος εγκέφαλος έχει το τιμόνι κάθε στιγμή.

Όταν το παλαιό σύστημα κυριαρχεί, η ζωή βιώνεται ως απειλή.

Όταν ο νεοφλοιός είναι προσβάσιμος, η ζωή βιώνεται ως πεδίο επιλογών.

Και αυτό — όπως θα δούμε — δεν είναι θέμα χαρακτήρα,

αλλά εσωτερικής κατάστασης.

Μικρή υπενθύμιση προς τον αναγνώστη:

Δεν χρειάζεται να θυμάσαι πληροφορίες.

Αρκεί να παρατηρείς:

πότε αντιδράς

και πότε μπορείς να επιλέξεις.

Το 1995, ο Daniel Goleman, στο βιβλίο του Συναισθηματική Νοημοσύνη, περιέγραψε ένα φαινόμενο που ονόμασε συγκινησιακή πειρατεία.

Η συγκινησιακή πειρατεία αφορά τον τρόπο με τον οποίο τα διαφορετικά επίπεδα του εγκεφάλου αλληλεπιδρούν — και μερικές φορές «παρακάμπτουν» το ένα το άλλο.

Για να το κατανοήσουμε, χρειάζεται να θυμηθούμε κάτι βασικό:

ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν λειτουργεί μόνο με ανάλυση και σκέψη.

Στο κατώτερο, πιο αρχέγονο τμήμα του εγκεφάλου βρίσκεται το αντανακλαστικό σύστημα επιβίωσης.

Είναι συνδεδεμένο άμεσα με το σώμα και τον νωτιαίο μυελό και λειτουργεί χωρίς σκέψη.

Αυτό το σύστημα ενεργοποιείται όταν συμβεί κάτι:

• ξαφνικό

• απειλητικό

• απρόβλεπτο

Για παράδειγμα, όταν περνάμε τον δρόμο και ένα αυτοκίνητο εμφανίζεται ξαφνικά μπροστά μας.

Δεν σκεφτόμαστε.

Δεν αναλύουμε.

Το σώμα κινείται αμέσως.

Αυτός ο μηχανισμός είναι απολύτως αναγκαίος.

Είναι ο λόγος που το ανθρώπινο είδος επιβίωσε.

Όταν αυτό το αντανακλαστικό σύστημα ενεργοποιείται, θέτει σε λειτουργία τρεις βασικές αποκρίσεις:

• Πάλη

• Φυγή

• Πάγωμα

Αυτές δεν είναι επιλογές.

Είναι αυτόματες βιολογικές αντιδράσεις.

Το πάγωμα, για παράδειγμα, το παρατηρούμε συχνά και στο ζωικό βασίλειο:

ένα ζώο που ακινητοποιείται για να αποφύγει τον κίνδυνο.

Η συγκινησιακή πειρατεία συμβαίνει όταν αυτό το αρχέγονο σύστημα παίρνει τον έλεγχο, πριν ο εγκέφαλος της σκέψης και της απόφασης προλάβει να εμπλακεί.

Τότε:

• η αντίδραση προηγείται της κατανόησης

• το σώμα ενεργεί πριν υπάρξει επιλογή

• η συμπεριφορά καθοδηγείται από την ανάγκη για ασφάλεια

Δεν πρόκειται για αδυναμία χαρακτήρα.

Πρόκειται για νευροβιολογικό μηχανισμό.

Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι να «καταπολεμήσουμε» αυτόν τον εγκέφαλο.

Ούτε να τον κρίνουμε.

Το ζήτημα είναι να αναγνωρίσουμε πότε συμβαίνει η πειρατεία

και πότε μπορούμε να επανέλθουμε σε μια κατάσταση όπου υπάρχει επιλογή.

Και αυτό — όπως θα φανεί στη συνέχεια —

δεν γίνεται με σκέψη,

αλλά με ρύθμιση της εσωτερικής κατάστασης.

Αν σε κάποια στιγμή της ζωής σου ένιωσες ότι «αντέδρασες πριν προλάβεις να σκεφτείς»,

αυτό είναι ένα σημείο όπου η συγκινησιακή πειρατεία έχει ήδη ενεργοποιηθεί.

Αν θέλεις, μπορείς να το φέρεις εδώ στα σχόλια 

Ο σκεπτόμενος εγκέφαλος, που ονομάζεται νεοφλοιός ή προμετωπιαίος λοβός, είναι εξελικτικά νεότερος και βρίσκεται στο μπροστινό μέρος του εγκεφάλου, στο μέτωπο. Πρόκειται για ένα μεγαλύτερο και πιο σύνθετο σύστημα, το οποίο, παρότι συνδέεται στενά με τα παλαιότερα εγκεφαλικά κέντρα, λειτουργεί ως διακριτό και ξεχωριστό όργανο.

Αυτός είναι ο εγκέφαλος που αντιλαμβάνεται, υπολογίζει, προβλέπει, αξιολογεί, σχεδιάζει και αποφασίζει. Μέσα από αυτόν μπορούμε να σταθούμε απέναντι σε μια κατάσταση, να την παρατηρήσουμε και να ανταποκριθούμε συνειδητά, αντί να αντιδράσουμε αυτόματα. Είναι ο εγκέφαλος της επιλογής, όχι της άμεσης επιβίωσης.

Ο νεοφλοιός είναι εκείνος που επέτρεψε στον σύγχρονο άνθρωπο να δημιουργήσει πολιτισμό, κοινωνίες, επιστήμη και τέχνη. Μέσα από αυτόν οργανώνεται η σκέψη, η γλώσσα, η ηθική και η μακροπρόθεσμη προοπτική. Όταν αυτό το σύστημα είναι προσβάσιμο, η ζωή δεν βιώνεται αποκλειστικά ως απειλή, αλλά ως πεδίο κατανόησης και επιλογών.

Αυτό ακριβώς περιέγραψε ο Daniel Goleman όταν μίλησε για τη συναισθηματική ή συγκινησιακή πειρατεία: τη στιγμή όπου το αρχέγονο, αντανακλαστικό σύστημα επιβίωσης υπερισχύει και παρακάμπτει τον νεοφλοιό, στερώντας μας προσωρινά την ικανότητα να επιλέξουμε συνειδητά. Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι να καταργήσουμε τον έναν εγκέφαλο υπέρ του άλλου, αλλά να αποκαταστήσουμε την ισορροπία και τη συνεργασία μεταξύ τους.

Δεν χρειάζεται να θυμάσαι όρους.

Αρκεί να αρχίσεις να παρατηρείς πότε έχεις επιλογή

και πότε όχι.